واقعیت این است که زندگی بشر روی کره زمین وابسته به منابع طبیعی است و از این حقیقت هیچ گریزی نیست. بشر برای زنده ماندن به هوا، آب، نور و غذا نیاز دارد و این وظیفه تک تک انسان هاست که تلاش دو چندان خود را برای حفظ این منابع به کار ببندند و واضح است که حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی تنها با حراست فیزیکی تأمین می شود. آنچه که در این مطلب کوتاه در پی طرح آن هستیم این است که قصد داریم از سطح تکالیف فردی فراتر رفته و مسئله حفاظت را در سطح یک اجتماع محلی مطرح کنیم، آنجا که افراد اجتماع در کنار هم زندگی می کنند. این اجتماع محلی ممکن است شهرک، روستا یا مجتمع باشد.

زندگی مدرن امروزی، انسان ها را از هم جدا کرده است. خانواده های از هم جدا، وقتی که فقط خانواده و فضای خانوادگی و خانگی خود را می بینند، دیگر به تمام محله یا روستا یا شهرک خود نمی اندیشند. همین باعث می شود که هر فرد، هر خانه یا هر خانواده فقط در سطح خانه خود تصمیم گیرنده باشد و کاری به محله یا فضای بیرونی که خانه او در آن قرار گرفته است نداشته باشد. این اتفاق باعث به وجود آمدن حداقل دو پیآمد می شود: یکی اینکه افراد بتدریج ضعیف می شوند، زیرا فقط برای آنچه که خود دارند برنامه ریزی می کنند بدون اینکه به منابع همه محل بیاندیشند و دوم اینکه هیچ فردی تصور کلی از وضعیت منابع مشترک خود در آن اجتماع ندارد. از همین رو، اگر این همراهی و همسایگی در سطح محلی به وجود نیاید، ممکن است منجر به تخریب منابع گردد. برای مثال اگر هر کس زباله خود را به درون تالاب بریزد و بگوید که زباله من اندک است و تخریبی ایجاد نمی کند، بتدریج تالاب در اثر فعالیت های تخریبی همه ساکنان، تخریب می گردد.

امروزه یکی از روش هایی که برای حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی مطرح می شود، تواناسازی مردم محلی برای مشارکت فعال و آگاهانه ایشان در حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی است، به گونه ای که نه تنها مردم محلی به ارزش های طبیعی هر یک از منابع محلی خود پی ببرند، بلکه متوجه شوند که اگر معیشت و شیوه زندگی آنان متناسب با منابع موجود و مطابق با اصل استفاده از منابع در حین حفاظت از آنها برای نسل موجود و نسل آینده باشد، در این صورت بهتر می توانند در کنار هم برنامه ای برای حفاظت از منابع خود داشته باشند.

یک نکته مهم این است که امروزه دیگر تخریب فقط تخریب منابع همان اجتماع محلی نیست بلکه هر لطمه ای به محیط زیست لطمه ای است به یک اکوسیستم که طبیعتا آسیب خود را به سایر اکوسیستم های مرتبط می زند. در واقع دیگر، موضوع محیط زیست و حفاظت از آن، یک فعالیت منفرد نیست بلکه اثر خود را بر محیط های پیرامون منطقه حفاظت شده نیز می گذارد.

اما برای تواناسازی محلی یا طراحی یک فرآیند توانمندسازی محلی روش های مختلفی وجود دارد. برخی اعتقاد دارند که فقط لازم است افراد تأثیرگذار محله یا روستا یا شهرک نسبت به وضعیت محیط زیست اطراف خود حساس شوند. همین کافی است زیرا آنها با به دست آوردن یک دانش اولیه در خصوص محیط زیست و داشتن یک نگرش حساس می توانند اثرگذاری خوبی را داشته و مثلا اعضای شورای اسلامی روستا را چنان تحت تأثیر بگذارند که آنان برای حفاظت از منابع برنامه ریزی کنند.

یک رویکرد دیگر این است که جلسات آموزشی گروهی در مسجد یا حسینیه روستا برگزار نمود. در چنین جلساتی که ممکن است دو بار در سال تکرار گردد، مردم نسبت به وضعیت اجتماع محلی حود حساس می شوند و برای اجرای یک مجموعه فعالیت در سطح منزل خود یا روستای خود آماده می گردند.

یک نگاه دیگر این است که این تواناسازی باید از مدارس و کودکان آغاز شود. در واقع وقتی کودکان یک روستا یا محله اطلاعات خوبی از محیط زیست و منابع طبیعی اجتماع محلی خود داشته باشند، آنگاه بهتر می توانند خانواده های خود را در جهت حفاظت از منابع راهنمایی کنند و در عین حال، همین کودکان در آینده خود حافظان اصلی محیط زیست خواهند شد و البته ارزش های تازه ای را در اجتماع محلی به وجود خواهند آورد.

برخی نیز اعتقاد دارند که ایجاد یک گروه محلی در آن اجتماع محلی می تواند روش پایدارتری برای حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی باشد. در این حالت، تمام تمرکز فعالیت ها بر تشکیل گروه محلی و آموزش اعضای گروه محلی است تا نه تنها یاد بگیرند که چگونه فعالیت های گروهی انجام دهند بلکه گروه می تواند به عنوان یک تسهیلگر محلی در آن اجتماع محلی تأثیرگذار باشد. این گروه به عنوان یک گروه پیشرو در اجتماع محلی خود، نه تنها باعث افزایش میزان اعتماد اجتماعی می شوند بلکه بتدریج تجربه های تازه ای از همکاری محلی را که ممکن است فراموش شده باشد، شکل می دهند.

برخی نیز تلاش می کنند که ارزش ها، مناسبات یا قوانین در سطح محلی تغییر یابد تا به این ترتیب، رفتار مردم در سطح محلی نیز به فراخور تغییر آن ارزش ها یا مناسبات یا قوانین عوض شود. در این حالت، وقتی که یک مقررات تازه ای در محل وارد می شود، ممکن است در ابتداء مقاومت هایی صورت گیرد ولی بتدریج با آگاهی رسانی بیشتر، مردم یاد می گیرند که آن مقرره را محترم بشمارند و البته گاه ممکن است برخی نیز این مقرره را نقض کنند.

در واقع، می توان سه دسته از فعالیت های مجزا را در فرآیند توانمندسازی یک اجتماع محلی در نظر گرفت: فعالیت های متمرکز بر فرد (افراد تأثیرگذار، عموم مردم، دانش آموزان دبستانی)، فعالیت های متمرکز بر گروه (تشکیل و ظرفیت سازی یک گروه محلی) و فعالیت های متمرکز بر محیط (تغییر ارزش ها، مناسبات یا قوانین در اجتماع محلی). هر سه دسته از این فعالیت ها ممکن است بر هم تأثیر بگذارند. برای مثال اگر افراد در اجتماع محلی آموزش ببینند، ممکن است گروه تشکیل دهند یا خود مناسبات را در سطح اجتماع تغییر دهند، یا اگر گروه تشکیل شود، ممکن است این گروه بتدریج مردم را آموزش داده و مناسبات را در سطح اجتماع محلی تغییر دهد یا هر تغییری در مناسبات ممکن است بر رفتار مردم اثرگذار باشد و حتی منجر به تشکیل یک نهاد محلی برای پاسداشت از آن مقرره شود.

در عین حال که می توان برای طراحی یک فرآیند تواناساز در یک اجتماع محلی، همه این روش ها را به کار بست. نگاهی به جدول زیر بهتر می تواند فرآیند توانمندسازی را روشن سازد.

اما همه ماجرا به اینجا ختم نمی شود. در واقع ماجرای توانمندسازی محلی به معنی کار کردن یک جزیره متروک و دور افتاده نیست. این سطح محلی یا سطح خرد در یک سلسله مراتب بزرگتر قرار دارد. واقعیت این است که نمی توان در یک اجتماع محلی فعالیت کرد بدون اینکه اجتماعات همسایه و نیز سطح بالاتر که یک سطح میانی است را در نظر نگرفت. هر گونه اثرگذاری پایدار در این اجتماع محلی منوط به آن است که شما برنامه جامع تری برای تغییر در یک سطح وسیع تر داشته باشید. نگاهی به جدول زیر موضوع را کمی روشن تر می سازد.

البته سطح میانی ممکن است برای یک روستا، بخش باشد، برای یک شهرک یا محله شهری، ممکن است ناحیه یا منطقه در تقسیمات شهرداری باشد.

برای ادامه بحث حاضر، می خواهیم به توانمندسازی گروه در سطح خرد بپردازیم. فرض کنید که در مسیر تواناسازی به پیش رفته ایم و اینک یک گروه محلی در روستا یا محله شکل گرفته است. این گروه محلی چه باید بداند:

-         اعضای این گروه لازم است با تسهیلگری و روش های افزایش مشارکت در گروه آشنا باشند. نه تنها باید بتوانند روش های تسهیلگری را در گروه خود به کار گیرند، بلکه باید بتوانند آن را نسبت به اجتماع مردم در سطح محلی نیز به کار گیرند. به این ترتیب، اعضای گروه بهتر می توانند با هم به گفت و شنود بپردازند.

-         اعضای این گروه باید با پویایی گروه و مدیریت یک گروه محلی آشنا باشند. در این صورت بهتر می توانند روابط بین اعضای گروه را تنظیم کنند. با نقش ها و کارکردهای هر یک از اعضای گروه  آشنا شوند. در عین حال روش مناسبی را برای مدیریت گروه خود بیابند.

-         اعضای گروه لازم است با روش های حل اختلاف در گروه آشنا باشند. مفهوم این مهارت این است که در صورت بروز اختلاف، با رعایت احترام به یکدیگر، بتوانند بهترین روش حل اختلاف را انتخاب کنند و مسئله پیش آمده را حل نمایند به طوری که یک رابطه برنده – برنده در گروه حاکم باشد.

-         اعضای گروه لازم است که حداقل با مفهوم برنامه و پروژه آشنا باشند و بتوانند به راحت ترین روش ممکن یک برنامه ریزی محلی و مشارکتی را در محله خود برای حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی به پیش ببرند.

-         اعضای گروه لازم است که با چگونگی تدوین یک پروژه ساده آشنا باشند تا اگر لازم شد که منابع آن را تأمین کنند بتوانند چنین پروژه ای را تهیه کنند.

-         اعضای گروه با روش های ارتباط مؤثر آشنا باشند و بتوانند ارتباطات خوبی نه تنها در اجتماع محلی خود، بلکه با سایر اجتماعات و مسئولان محلی ایجاد کنند.

-         اعضای گروه خوب است که با روش های تجهیز منابع محلی (برگزاری بازارچه های محلی، روش های تشکیل صندوق سبز و غیره) آشنا باشند.

-         اعضای گروه خوب است که با روش های ارزشیابی مشارکتی آشنا باشند تا هر مدت یکبار برای بهبود مستمر فعالیت های خود به ارزشیابی فعالیت های صورت گرفته بپردازند.

البته این موارد فهرست خوبی است و گروه نمی تواند معطل این بماند که همه این موارد را فرا بگیرد تا به پیش برود. گروه می تواند بسیاری از این موارد را در طی فعالیت های خود بتدریج فرا گیرد. در عین حال منابع خوبی وجود دارد که گروه می تواند از آنها استفاده کند. به هر حال، اینها مواردی هستند که به گروه کمک می کند تا بهتر بتواند فعالیت های خود را به پیش ببرد.

علاوه بر اینها مجموعه ای از نکات مهم وجود دارند که گروه لازم است در جریان فعالیت های خود در نظر داشته باشد. فرض کنید که گروه محلی به وجود آمده است و شروع به فعالیت و برنامه ریزی برای حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی کرده است. برخی از این نکات به شرح زیر هستند:

نکته اول اینکه باید اعضای گروه محلی در نظر داشته باشند که تک تک انسان ها باید به حساب آیند. وقتی که گروه محلی در حال برنامه ریزی مشارکتی در سطح محلی است، باید تلاش کنیم که همه مردم در سطح محلی دیده شوند. البته شاید این کار خیلی سخت باشد ولی ممکن است مشکلاتی را در اجرای برنامه به وجود آورد. برای مثال، در یک روستا ممکن است فعالیت هایی برای حفاظت از منابع طبیعی شکل گیرد بدون اینکه زنان روستا در آن مشارکت داشته باشند یا اینکه فعالیتی در روستا شکل گیرد که روی فضای روستا اثر بگذارد ولی مثلا معلولان روستا در نظر گرفته نشوند.

نکته دوم اینکه گروه محلی باید از اعتمادسازی آغاز کند و در تمام طول جریان فعالیت های خود توجه خاصی به افزایش اعتماد داشته باشد. بی اعتمادی مردم به برنامه های محیط زیست یا به گروه محلی ممکن است باعث شود که بعد از مدتی گروه محلی کار خود را رها کند. اعتماد درست مانند یک چسب عمل می کند. باید گروه محلی برای تقویت این اعتماد پیوسته برنامه هایی را طراحی کند. این برنامه ها ممکن است شامل اطلاع رسانی گسترده، دعوت از مردم برای شرکت در مراسم های گروه، و نیز اجرای اقداماتی به نفع مردم باشد که باعث تقویت اعتماد می شود.

نکته سوم، این است که زبان گروه کتبی است. گروه باید به این مسئله خیلی اهمیت دهد. هر بار که تشکیل جلسه می دهد، باید دستور جلسه و صورتجلسه داشته باشد. از فعالیت های گروه باید گزارش های مکتوب تهیه شود. یکی از میان گروه می تواند نقش دبیر گروه را ایفا کند و تلاش نماید تا این مکتوبات به درستی انجام شود. این، بخشی از فعالیت های مستندسازی اقدامات گروهی در سطح محلی است.

نکته چهارم برگزاری جشن در سطح محلی است بویژه وقتی که گروه محلی موفق می شود با مشارکت مردم کاری را به سرانجام برساند. ویژگی یک گروه موفق این است که همواره موفقیت های خود را با مردم شریک می شود و در عین حال آنها را برسمیت می شناسد. جا دارد که در این مراسم های پاسداشت، از گروه های علاقه مند دیگر هم دعوت کرد که در جلسه حاضر شوند.

کوتاه سخن اینکه، حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی با مشارکت ساکنین یک اجتماع محلی فرایندی است زمان بر. وقتی می گوییم فرایند، منظورمان این است که یک آغاز دارد، یک جریان و یک پایان. برخی از اقداماتی که در فوق بدان ها اشاره شد، باید در مراحل آغازین این فرایند اجرا گردد، بعضی از اقدامات باید در جریان کار صورت گیرد و برخی دیگر نیز در پایان. در عین حال این فرایند، نیازمند آن است که عده ای از افراد در اجتماع حساس تر از سایرین باشند. این عده معمولا می توانند نقش تسهیلگری را ایفا کنند و فرایند گفت و شنود جمعی را در محل تقویت کنند.

وقتی شیوه گفت و شنود یا مشورت جمعی در بین ساکنین به یک امر مستمر و در عین حال آگاهانه و توأم با در نظر گرفتن تک تک اعضا و مشارکت ایشان صورت گیرد، به تدریج احساس تعلق به محیط زندگی در افراد نیز بیشتر می شود چرا که در چنین نشست هایی افراد از نقاط مثبت و کاستی های محل زندگی خود آگاه می شوند و در می یابند که نه تنها باید مراقب باشند که منابع آن تخریب نشود بلکه باید کمک کنند که منابع طبیعی محل سکونت خود که حکم سرمایه زندگی را دارد، افزایش یابد. با این افزایش اطلاعات و متعاقب آن احساس تعلق، مسئولیت پذیری مردم نسبت به محیط خود نیز بیشتر می شود و در می یابند که باید ابتدا از گنجینه هایی که دارند آگاه شوند و سپس در حفظ و گسترش آن بکوشند. در این صورت است که می توانیم بگوییم افراد در فرایند توانمند سازی توانسته اند قدرت لازم برای ایجاد تغییرات مثبت در محیط خود را کسب کنند و در عین حال با افرایش سطح آگاهی ایشان، دسترسی آنها به منابع دیگر و اطلاعات برای استفاده از فرصت های موجود نیز تقویت شده است. این همان مفهوم توانمندسازی است که می تواند به حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی کمک مؤثری نماید.